است و از آن هم كه بگذريم اصلا سياق آن را نمىپذيرد . بعضى « 1 » ديگر گفته‌اند : جمله * ( « خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ » ) * اصلا ربطى بما قبل ندارد ، و جمله اى است استينافى ، در حكم جواب از سؤالى مقدر ، گويا كسى پرسيده : بعد از آن همه حوادث عجيب چه مىشود ؟ در پاسخ فرموده : خدا به عمل هر عاملى خبير و مطلع است ، آنان را بر طبق عملهايشان پاداش و كيفر مىدهد و آن گاه همين اجمال را در جمله و « * ( مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَه خَيْرٌ مِنْها ) * » تا آخر دو آيه تفصيل مىدهد . البته در اين ميان وجه ديگرى نيز هست كه با دقت در سياق آيات قبلى فهميده مىشود ، توضيح اينكه : خداى سبحان نخست به رسول گرامىاش دستور داد بر خدا توكل كند و امر مشركين و بنى اسرائيل را به او واگذارد ، براى اينكه او تنها قدرت آن دارد كه مؤمنين به آياتش و تسليم شدگان در برابر حق را هدايت كند و اما مشركين به خاطر انكار و لجبازيشان ، و يهوديان به خاطر اختلافشان مردگانى شده‌اند كه گوششان از شنيدن حق كر شده و چشمشان از ديدن آن كور ، ديگر نمىشنوند و به سوى حق راه نمىيابند و با نظر در آيات آسمان و زمين اعتبار نمىگيرند و همه را اينها به اختيار خود مىكنند ، نه اينكه ما قدرت ديدن و شنيدن را از آنها گرفته باشيم . در مرحله دوم آينده آنان را كه با اين حال مىميرند ، يعنى هيچ معجزه و آيتى در آنها اثر نمىگذارد ، بيان مىكند و مىفرمايد به زودى جنبنده اى از زمين بيرون مىشود و با ايشان صحبت مىكند ، كه چون معجزه اى است خارق العاده و بسيار عجيب ، ناگزيرشان مىكند از اينكه حق را قبول كنند و ديگر اينكه از هر امتى فوجى از تكذيب كنندگان را محشور مىكند و حجت را بر آنان تمام مىسازد و بالأخره او داناى به افعال ايشان است و به زودى هر كه حسنه يا سيئه اى كرده باشد ، پاداش يا كيفرش مىدهد و اين پاداش در روزى است كه در صور دميده شود ، پس همه به فزع درآيند و با خوارى و ذلت نزد خدا آيند . دقت در اين دو فراز ، اين را به دست مىدهد كه ملايمتر با سياق اين است كه ما كلمه * ( « يَوْمَ يُنْفَخُ » ) * را ظرف بگيريم براى جمله * ( « إِنَّه خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ » ) * ، و كلمه « تفعلون » را هم با يا بخوانيم و « تفعلون » نخوانيم ، هر چند كه در قرائت متعارف با تاى خطاب آمده . و آن وقت معنا چنين مىشود : خدا به آنچه اهل آسمانها و زمين مىكنند در روزى كه در صور دميده مىشود ، و همه با خوارى نزدش مىآيند ، دانا و با خبر است ، هر كس حسنه

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 20 ، ص 36 .